مراسم محرم در کشورهای مختلف جهان

رکضة طویریج در عراق

یکی از مشهورترین آیین‌های عاشورایی عراق، مراسم «رکضة طویریج» است که ظهر روز عاشورا در کربلا برگزار می‌شود. در این آیین، جمعیت عظیمی از عزاداران با حالتی شتابان و اشک‌ریزان به سوی حرم امام حسین (ع) حرکت می‌کنند تا نمادی از تلاش برای یاری امام در واپسین لحظات نبرد باشد. از دیگر مراسم شناخته‌شده عراق می‌توان به دسته‌های عزاداری شبانه، مشعل‌گردانی در برخی شهرها و آیین‌های سقیا و آب‌رسانی نمادین به یاد تشنگی کاروان امام حسین (ع) اشاره کرد. در برخی مناطق نیز بازآفرینی‌هایی از وقایع کربلا و مقتل‌خوانی برگزار می‌شود که حال و هوای حماسی و سوگوارانه عاشورا را زنده نگه می‌دارد.
مراسم محرم در عراق به دلیل پیوند مستقیم با سرزمین کربلا، حضور گسترده زائران و تداوم آیین‌های کهن سوگواری، از تاثیرگذارترین و باشکوه‌ترین آیین‌های عاشورایی جهان شناخته می‌شود و هر ساله توجه میلیون‌ها نفر را به خود جلب می‌کند.

قمه‌زنی در لبنان

یکی از مناقشه‌برانگیزترین آیین‌های لبنان، مراسم قمه‌زنی (خون‌ریزی نمادین) است که به ویژه در شهر نبطیه در جنوب این کشور برگزار می‌شود. در این رسم، عزاداران با تیغ بر فرق سر خود را می‌شکافند و با ریختن خون، ارادت خود را به سیدالشهدا نشان می‌دهند. با این حال، این آیین در همه جای لبنان رایج نیست و اختلاف نظرهای مذهبی در مورد آن وجود دارد. در حالی که این عمل در نبطیه با اقبال برخی از عزاداران روبه‌رو است، در حومه جنوبی بیروت (الضاحیه) که عمدتاً از فتوای رهبر ایران پیروی می‌کنند، این عمل ممنوع و غیرقابل‌توجیه تلقی شده و به جای آن بر سینه‌زنی (لاتم) و اهدای خون در بانک‌های خون تأکید می‌شود. همچنین برخی از مراجع تقلید، قمه‌زنی را به دلیل بدعت‌آمیز بودن و ایجاد چهره‌ای منفی از تشیع، جایز نمی‌دانند و بر عزاداری‌های متعارف تأکید دارند.

برافراشتن پرچم سیاه در سوریه

یکی از آیین‌های شاخص محرم در دمشق، مراسم برافراشتن پرچم عزای حسینی در آغاز ماه محرم است. این مراسم معمولاً پس از نماز مغرب و عشا و با حضور علما، طلاب و عزاداران برگزار می‌شود و شامل سخنرانی‌هایی درباره اهمیت قیام امام حسین (ع) و پاسداشت شعائر حسینی است. در پایان نیز پرچم سیاه عزاداری برافراشته می‌شود که نمادی از آغاز ایام سوگواری محرم به شمار می‌رود.
با وجود چالش‌های ناشی از تحولات سیاسی و امنیتی سال‌های اخیر در سوریه، مراسم محرم همچنان در منطقه زینبیه و دیگر مراکز مذهبی شیعی برگزار می‌شود. مقام‌های سوری نیز در سال‌های اخیر بر ادامه فعالیت حرم و تأمین امنیت زائران تأکید کرده‌اند و تصاویر منتشرشده از مراسم شب‌های محرم نشان‌دهنده تداوم این سنت مذهبی در دمشق است.

مراسم شاخسی-واخسی

در میان مردم، محرم با آیین‌ها و سنت‌های بومی ویژه‌ای همراه است. مراسم سینه‌زنی معمولاً با اجرای «نوحه» و «مرثیه» برگزار می‌شود و مداحان شناخته‌شده جمعیت زیادی را به مساجد و حسینیه‌ها جذب می‌کنند. یکی از آیین‌های کهن رایج در مناطق آذری‌زبان، مراسم «شاه‌حسین گویان» یا «شاخسی-واخسی» است که در آن عزاداران با حرکات هماهنگ و بالا بردن چوب یا دستان خود، ذکرهای «شاه حسین» و «وای حسین» را تکرار می‌کنند. همچنین در ایام محرم، برگزاری جشن‌ها و مراسم شادی در بسیاری از مناطق پسندیده شمرده نمی‌شود و مردم با پخت و توزیع نذری و انجام اعمال خیرخواهانه، یاد و نام امام حسین (ع) را گرامی می‌دارند.

طبل‌های تاسا در مراسم حوسی ترینیداد و توباگو

هوسی در ترینیداد در طول زمان با عناصر فرهنگی کارائیبی آمیخته شده و حال‌وهوایی متفاوت از بسیاری از آیین‌های محرم در دیگر کشورها پیدا کرده است. موسیقی آیینی، لباس‌های رنگارنگ و فضای جمعی این مراسم باعث شده برخی آن را با سنت‌های کارناوالی مقایسه کنند، هرچند پیام اصلی آن همچنان یادبود واقعه کربلا و مقاومت در برابر ظلم است. این مراسم همچنین یادآور «کشتار هوسی» در سال ۱۸۸۴ است؛ زمانی که نیروهای استعماری بریتانیا به عزاداران تیراندازی کردند و بیش از ۲۰ نفر کشته شدند.

تنوع زبانی مراسم محرم در تانزانیا

یکی از ویژگی‌های مهم این مراسم، تنوع زبانی و فرهنگی آن است. مجالس عزاداری به زبان‌های اردو، سواحیلی و انگلیسی برگزار می‌شود تا هم جامعه خوجه و هم مسلمانان بومی آفریقایی در آن مشارکت داشته باشند. در برخی شهرها نیز بازسازی‌های نمادین از صحنه‌های کربلا و حمل علم‌های سرخ‌رنگ در دسته‌روی‌ها انجام می‌شود.
در سال‌های اخیر، حضور شیعیان بومی آفریقایی در مراسم محرم پررنگ‌تر شده است. برخی دسته‌روی‌های مستقل به زبان سواحیلی برگزار می‌شود و شرکت‌کنندگان با پوشیدن لباس‌های مشکی و سربندهای مذهبی در خیابان‌ها عزاداری می‌کنند. فعالیت‌های خیریه مانند توزیع غذای نذری و اهدای خون نیز بخش مهمی از مراسم عاشورا در تانزانیا به شمار می‌رود.

دسته‌های عزاداری در خیابان‌های لندن

مجالس روضه‌خوانی و دسته‌روی‌ها در شهرهایی مثل بلکبرن، با استقبال اهالی محله و حتی مشارکت غیرمسلمانانی که از پشت پنجره‌ها نظاره‌گر یا پرسشگر هستند، همراه است و فرصتی برای گفت‌وگوی فرهنگی و رفع شبهات ایجاد می‌کند.
علاوه بر جنبه‌های آیینی، برنامه‌های خیرخواهانه و نذری‌های گسترده به عنوان بخش جدایی‌ناپذیری از مراسم محرم در بریتانیا جلوه‌گری می‌کند. این اقدامات که شامل توزیع غذای نذری میان عزاداران و همچنین اهدای غذا به نیازمندان جامعه میزبان است، چهره‌ای از سخاوت و انسانیت به نمایش می‌گذارد. در شهرهای مختلف، هیئت‌های حسینی با برپایی موکب‌ها و چادرهای خیابانی، به توزیع چای، خرما و غذای گرم می‌پردازند که این خود باعث تعامل بیشتر با شهروندان بریتانیایی و معرفی فرهنگ اهل‌بیت (ع) می‌شود. این ترکیب هوشمندانه از حفظ اصالت عاشورایی با رویکردی نوین، کارآمد و جامعه‌پسند، مراسم محرم در بریتانیا را به یک رویداد فرهنگی ـ مذهبی پویا و تأثیرگذار تبدیل کرده است

ماکت‌های حرم امام حسین در هند

از آیین‌های خاص و هنری هند، می‌توان به ساخت تعزیه‌ها (ماکت‌های حرم امام حسین) اشاره کرد که عمدتاً توسط صنعتگران هندو ساخته می‌شوند. در لکه‌نو، محله کاظمین به مرکز ساخت این تعزیه‌های رنگارنگ با قاب‌های بامبو و کاغذهای تزئینی تبدیل شده است و کار ساخت آنها از ماه‌ها پیش آغاز می‌شود. از دیگر آیین‌های موجود، «چُپ تعزیه» (تعزیه خاموش) است که در آن دسته‌های عزادار در سکوت حرکت می‌کنند؛ این آیین که قدمتی از دوران نوابی دارد، یکی از سنت‌های عزاداری در لکه‌نو محسوب می‌شود.
مراسم نذری‌دهی نیز بخش جدایی‌ناپذیر محرم در هند است. در لکه‌نو، امامباره‌های تاریخی مانند چوتا ایمامبارا (امامباره کوچک) همه‌روزه غذای نذری (تبرّک) شامل کاری سیب‌زمینی، نان خمیری و نان شیرین تهیه و بین عزاداران توزیع می‌کنند. در حیدرآباد، سقاخانه‌های متعددی در ایام محرم آب رایگان در اختیار زائران قرار می‌دهند و مجالس روضه‌خوانی و مرثیه‌سرایی در عاشورخانه‌های تاریخی این شهر برگزار می‌شود. این عاشورخانه‌ها که در بقیه ایام سال بسته هستند، در ماه محرم جان می‌گیرند و شاهد حضور گسترده عزادارانی هستند که یاد واقعه کربلا را گرامی می‌دارند.

حفظ آیین‌های محرم توسط شیعیان مصر

با وجود این فضای محدودکننده، شیعیان مصر از طریق شیوه‌های غیررسمی به حفظ آیین‌های محرم ادامه می‌دهند. مراسم عمدتاً در خانه‌ها، تالارهای خصوصی و انجمن‌های محدود برگزار می‌شود و آنان معمولاً از برگزاری دسته‌روی عمومی که ممکن است به درگیری یا بازداشت منجر شود، پرهیز می‌کنند. در مقابل، چهره عمومی عاشورا در میان اکثریت اهل سنت مصر بیشتر با روزه‌داری، پخت دسر سنتی «عاشورا» و دید و بازدیدهای اجتماعی شناخته می‌شود. همین تفاوت میان روایت رسمی و عمومی عاشورا از یک سو، و تلاش شیعیان برای حفظ هویت مذهبی خود از سوی دیگر، وضعیت خاص و متفاوت محرم در مصر را شکل داده است.