فرهنگ بومی مردم ملایر

آیین کوسه گلین ملایر

یکی از سنت‌های کهن مردم ملایر در عید نوروز آیین نمایشی «کوسه گَلین» یا «کوسه برنشین» است. در این آیین چند روز مانده به نوروز یک نفر با سر و صورت سیاه شده، پوستین وارونه بر تن، کلاه بوقی بر سر و زنگوله به پا در نقش کوسه که نماد عدم زایش است با ساز و دهل و پای کوبان وارد روستا می‌شود و با آواز و موسیقی آمدن بهار را به روستاییان نوید می‌دهد. فردی دیگر با هیبتی زنانه در نقش همسر کوسه یا همان «گلین» با دامن نمدی رنگارنگ با توبره‌ای در دست به راه می‌افتد و کوسه را در این کار همراهی می‌کند. در برخی روستاها کوسه و زنش با ساز و دهل وارد می‌شوند و بچه‌ها به دنبال آنها راه می‌افتند. کوسه و گلین به هر خانه‌ای که درش باز باشد، بخصوص خانه اعیان و اشراف وارد می‌شوند و در محوطه حیاط شروع به رقص و پایکوبی و حرکت‌های خنده‌دار کرده و در مدح بهار شعر می‌خوانند. صاحبخانه در حد وسع و طبع خود کمکی نقدی و یا جنسی به آنها می‌کند.

فرهنگ بومی گیلان: عید نوروز و آیین عروس گوله گیلان

آیین تخ تخ ملایر

در شب عید نوروز، جوانان ملایری شال، سطل و طناب برمی‌دارند و به پشت بام خانه همسایه‌ها و اقوام می‌روند. سطل را با طناب از پشت بام آویزان می‌کنند یا از هر روزنه‌ای شال را درون خانه می‌اندازند. آنها با گفتن تُخ تُخ ترانه‌ای خوانده و برای اهل خانه آرزوی سلامتی نموده و از او طلب تخم‌مرغ یا هدیه‌ای می‌کنند. صاحبخانه هرچه داشته باشد از بادام، گردو، نخودچی کشمش، تخم‌مرغ، شیرینی، قند، چای یا پول در سطل می‌گذارد و چندبار آن را تکان می‌دهد تا بالا برود. اگر تُخ تُخ با شال انجام شود، این هدایا را در شال می‌گذارد و آن را گره زده و چندبار آن را تکان می‌دهد تا فرد متوجه شود و شال را بالا بکشد و به خانه دیگر برود. در قدیم در بعضی محله‌ها، اگر چیزی در شال یا سطل نبود، به حال صاحبخانه نفرین کرده و فرار می‌کردند.

سفره هفت سین ملایر

مردم ملایر از دیرباز تاکنون سفره هفت‌سین چیده و بر کوزه‌ای سفالی گندم، گاودانه، عدس، ماش سبز کرده و بر سفره قرار می‌دهند.

عید نوروز در ملایر

قاشق‌زنی، کوسه گلین، فالگوش، فال کوزه چهارشنبه‌سوری، موسیقی و رقص‌های بومی، حاجی‌فیروز، رسم تعویض لباس کهنه و نو همگی از رسم‌های ملایری‌ها در آستانه سال نو و نوروز است. حاجی‌فیروز با آواز «حاجی فروزه، سالی یه روزه، حاجی‌فیروز اومده، آتیش افروز اومده» در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهر نوید رسیدن بهار را می‌دهد و شادی را میان مردم می‌آورد. شنیدن صدای ترقه‌بازی بچه‌ها در کوچه و خیابان، بوی پختن کلوچه و نان تیری و صحنه شستن فرش‌ها در کوچه‌های شهر و روستا، آویزان کردن فرش‌های شسته شده بر سر دیوارها و بام‌ها و جمع‌آوری چوب و کندن بوته برای شب چهارشنبه‌سوری و ریختن سبزه عید همه سنت‌هایی است که مردم ملایر به اصطلاح می‌گویند «بوی عید» می‌آید. مردم ملایر شب عید غذاهایی چون پلو خورشت، رشته‌پلو یا قرمه‌سبزی تهیه می‌کنند. در قدیم هنگام پختن کلوچه، به تعداد بچه‌ها خمیر کلوچه را فرم می‌دادند و کلوچه مخصوصی به نام خورجین عروسک برای آنها می‌پختند. نان برنجی، نان نخودچی، نان سه جوره، نان گل، نان پادرازی و نان تیری را بانوان ملایری در ایام نوروز می‌پختند و واقعا بوی عید همه شهر را فراگرفته بود. چند روز قبل از شب چهارشنبه‌سوری مردان شروع به جمع‌آوری هیزم و برافروختن آتش می‌کردند و هوا که کم‌کم تاریک می‌شد، تمامی اعضای خانواده به بالای پشت بام می‌رفتند و آتش‌بازی می‌کردند. تا چشم کار می‌کرد کوپه‌های آتش بر پشت بام‌ها روشن بود و هیجانی فوق‌العاده به پا بود.

رسم فالگوش ملایر

در زمان قدیم، مردم ملایر مانند مردم دیگر شهرهای ایران، در شب چهارشنبه‌سوری رسم فالگوش ایستادن نیز داشتند. در این شب، کسانی که آرزویی داشتند، به ویژه دختران دم بخت یا زنان در آرزوی فرزند، سر چهارراهی که نماد گذار از مشکل بود، می‌ایستادند، نیت می‌کردند و به گوش می‌ایستادند و گفتگوی اولین رهگذر را پاسخ نیت خود می‌دانستند. عده‌ای هم کلیدی را که نماد گشایش بود زیر پا می‌گذاشتند، نیت می‌کردند و به گوش می‌ایستادند و گفتگوی اولین رهگذر را پاسخ نیت خود می‌دانستند. آنها در حقیقت از فروهرها می‌خواستند که گره کارشان را با کلیدی که زیر پا داشتند، باز کنند.

فال کوزه ملایر

فال کوزه، مخصوص ایام چهارشنبه‌سوری نیست اما مردم ملایر در این روز استقبال ویژه‌ای از آن می‌کنند. بدین صورت که در روز شنبه منتهی به چهارشنبه‌سوری، دختران و پسران جوان، هرکدام یک مهره، دکمه یا شیء کوچکی برای خود انتخاب کرده و در خمره‌ای کوچک شبیه به کوزه که قیفله نام دارد می‌اندازند. سپس در عصر روز چهارشنبه در خانه یکی از همسایه‌ها جمع شده و ضمن نوشیدن چای، قلیان کشیدن و تفریحات دیگر، مشغول فال کوزه می‌شوند. در این روز یک بچه نابالغ مهره را در می‌آورد و پیش از بیرون کشیدن هر مهره شعری می‌خوانند و با توجه به نیت صاحب مهره، آن را تفسیر می‌کنند.

چک و دوله: سنتی ارزشمند نزد زرتشتیان میبدی

تعویض لباس کهنه و نو

مرم ملایر چند روز مانده به نوروز، به خرید عید رفته و برای فرزندان خود لباس نو می‌خرند. مادران ملایری هنگام تعویض لباس نو و کهنه برای کودکان خود شعر زیر را زمزمه می‌کنند:
اینِ بَدِری و هِزاری. کُهنشه بَدی به زاری. به زارِ اولِ باهاری. معنی این شعر لری عبارت است از: هزارها لباس را پاره کنی و کهنه آن را بدهی به زاری و به یک زار (ژنده‌پوش و تهیدست) اول بهاری. این شعر کنایه از این دارد که خداوند به تو بدهد و تو هم پیوسته به فقرا بدهی. سنت تعویض لباس کهنه و نو، رسمی نیکو برای کمک به فقرا و همنوع و آموزش این سنت به فرزندان است. بسیاری از مادران با این آوازها، به کودکان خود می‌آموزند که وسایل و لباس‌هایی که دیگر به آن نیاز ندارند را به افراد تهیدست داده و کمک ناچیزی به آنها بکنند.

رسم قاشق زنی ملایر

قاشق‌زنی یکی از سنت‌های ویژه مردم ملایر در ایام نوروز بود که هم‌اکنون نیز در بسیاری از روستاهای این شهرستان زنده است. در این سنت، قاشق‌زن به صورت پوشیده و پنهان بر در خانه‌های اهل محل، دوست و آشنا می‌رفت و در خانه را می‌زد و می‌گفت: منم از عروسی آمده‌ام، برایتان تندرستی آورده‌ام و صاحبخانه در را باز می‌کرد و چیزی به او می‌داد. قاشق‌زنی تمثیلی بود از پذیرایی فروهرها، فرشته‌های کوچکی که در آیین زرتشت به آن اشاره شده‌است. ایرانیان باستان برای فروهرها بر بام خانه غذاهای گوناگون می‌گذاشتند تا از این میهمانان تازه رسیده پذیرایی کنند و چون فروهرها پنهان و غیرمحسوس ‌ند، کسانی هم که برای قاشق‌زنی می‌رفتند، سعی می‌کردند روی بپوشانند و ناشناس بمانند و چون غذا و آجیل را مخصوص فروهرها می‌دانستند، دریافت‌شان را خوش‌یمن می‌دانستند. در برخی نواحی ایران همانند همدان افرادی نذر می‌کردند که اگر بیماریشان خوب شود، یا بهارشان "سیاه بهار" نشود، هفت سال در شب چهارشنبه‌سوری قاشق‌زنی کنند و آنچه را از این راه به دست می‌آورند، نذر خود را هم به آن افزوده و با پختن غذایی، بین اهالی و اقوام و فقرا تقسیم می‌کردند. ته‌دیگ این غذا را هم جلوی ناودان مسجد می‌گذاشتند، زیرا معتقد بودند باران آور است و ثواب دارد و در عین حال این کار نوعی پذیرایی از پرندگان بود.

جشنواره شیره پزی مانیزان

ملایر دومین تولیدکننده انگور مرغوب در کشور بوده و ۶۰ درصد محصول انگور برداشت شده از تاکستان‌های استان همدان در این شهرستان تولید می‌شود. شهر جهانی انگور عنوانی است که در کنار شهر جهانی مبل و منبت، به ملایر اختصاص داده شده‌است. شهرستان ملایر در پخت شیره‌انگور قدمتی ۷۰۰ ساله دارد و همه ساله در فصل برداشت انگور، شیره‌پزی در ملایر و روستاهای آن صورت می‌گیرد. روستای مانیزان که در ۲۵ کیلومتری شهر ملایر قرار دارد، روستایی پلکانی با معماری سنگی و دارای طبیعتی بسیار بکر و زیبا است و آیین سنتی شیره پزی مانیزان در فهرست میراث ناملموس ملی ثبت شده‌است.

شب یلدا در ملایر

مردم ملایر در شب یلدا یا چله زری، پس از صرف شام، دو بشقاب نقل رنگارنگ روی کرسی قرار می‌دهند و هریک از اعضای خانواده شمعی را روشن کرده و درون سینی روی کرسی می‌گذارد، به این نیت که تا شب چله سال بعد مانند شمع روشندل بماند. سپس یکی از دختران دم بخت محله را به قید قرعه انتخاب کرده، لباس عروسی تنش کرده او را روی تختی بر پشت بام می‌نشانند. این عروس را "چله زری" می‌نامند و در اطراف او جمع شده و ترانه می‌خوانند و موسیقی محلی می‌نوازند. مردم از هر خانه شمعی آورده و در اطراف چله زری روشن می‌کنند. آنها دست خود را بالای شمع قرار می‌دهند تا گرم شود و به صورت خود می‌کشند و می‌گویند: "چله زری! زردی ما از تو، سرخی تو از ما، بر محمد و آل محمد صلوات". مادر چله زری پس از سوختن شمع‌ها، روی سر او نقل‌های رنگارنگ می‌پاشد. مردم با هیجان، نقل‌ها را از یکدیگر می‌قاپند و میل می‌کنند.

جشنواره ساتورنالیا و شب یلدا در روم باستان

پیشواز ماه رمضان ملایر

مردم ملایر اواخر ماه شعبان، فرش‌های مساجد را بیرون آورده شستشو می‌کنند و زنان با خاک سفید دیوار گلی مساجد را سفید و در و دیوار مساجد را گردگیری و کف مسجد را جارو می‌کنند. همچنین فضای مساجد را با سبزه، گل‌های شمعدانی و لاله‌عباسی طراوت و سرسبزی می‌بخشند. مردم ملایر عصر آخرین روز از ماه شعبان خوراکی‌های متنوع تهیه نموده و به دارچم و دارالبهشت ازنا و و سایر دره‌های سرسبز اطراف شهر رفته و به جشن و تفریح می‌پردازند. عده‌ای دیگر نیز در دو شب آخر ماه شعبان مراسم کلوخ‌اندازان را با فراهم کردن غذاهای متنوع میهمانی می‌گیرند. در هر خانه، پدر و مادر در نخستین سحر پس از قرائت دعای سحر و صرف غذای سحری، رو به قبله ایستاده و دعای ویژه‌ای را به زبان محلی می‌خوانند و اعضای خانواده دور آنها حلقه می‌بندند و نیت روزه ماه رمضان می‌کنند.

ماه رمضان در ملایر

مردم ملایر اواخر ماه شعبان مساجد را گردگیری و تمیز کرده و فرش‌های مسجد را شستشو می‌دهند. آش رشته، آش اماج، مشکوفی، فرنی، کوفته زیره و رنگینه از غذاهای پرطرفدار بین روزه‌داران است. برخی افراد برای برآورده شدن نذرهای خود، بسته‌بندی‌هایی از آجیل مشکل‌گشا تهیه کرده و بعد از نماز مغرب بین نمازگزاران پخش می‌کنند. در ملایر رسم است که در ماه رمضان داماد باید برای یک وعده افطار، تازه عروس خود را، به خانه پدر ببرد.

فرهنگ ماه رمضان در مصر: بازار داغ فانوس های رمضانی

کیسه برکت رمضان ملایر

در روزهای پایانی ماه رمضان، زنان روزه‌دار ملایری با نخ، سوزن و پارچه به مسجد می‌روند و بین نماز ظهر و عصر کیسه‌ای به نیت برکت در زندگی می‌دوزند. در این کیسه پول می‌ریزند تا برکت ماه رمضان را به ماه‌های دیگر سال منتقل کنند.

عید فطر در ملایر

مردم ملایر پس از خواندن نماز عید فطر به دید و بازدید رفته و از افراد بزرگتر خانواده عیدی می‌گیرند. ملایری‌ها روز عید فطر آش رشته ترش می‌خورند.

آش ترش ملایری سرشار از انواع میوه

دختر بینی ملایر

در زمان قدیم، در اکثر شهرهای ایران از جمله ملایر، انتخاب همسر برای پسر توسط والدین صورت می‌‌گرفت. در ملایر رسم بود که پس از معرفی چند نفر از دختران دم بخت به پسر و انتخاب یکی از آنها توسط پسر، والدین به خانه دختر می‌رفتند و صحبت می‌کردند. در بین صحبت، مادر پسر آب درخواست می‌کرد و دختر یک لیوان آب می‌آورد و همین که نزدیک مادر پسر می‌رسید، مادر سرش را نزدیک دختر می‌برد و چند کلمه‌ای با او حرف می‌زد تا دریابد دهان دختر بو می‌دهد یا خیر! در فرهنگ ملایر به این روز، روز "دختر بینی" می‌گویند.

دلالگی شیرازی‌ها و دختر بینی ملایری‌ها

رسم حنابندان ملایر

در حنابندان که بخشی از فرهنگ بومی ملایر و یکی از مراسم مربوط به ازدواج است، پس از شام چند نفر از جوانان، داماد را به حمام می‌برند. وقتی وارد حمام شدند، سر و دست داماد را حنا می‌بندند و او را آراسته می‌کنند. در این هنگام زنان خانواده داماد همراه با چند خنچه که در آن اسپند، سبزه، چراغ توری (زنبوری) و آینه قرار می‌دهند به استقبال داماد می‌روند.

رسم پرتاب پرتقال در ولنتاین مالزی

ازدواج در ملایر

ازدواج در ملایر شامل رسم‌هایی مانند دختر بینی، قندخوران، تعیین مهریه، عقدکنان، پاگشا، مراسم دست گیران بازی، جاهل نشان، لنگری خوران، حنابندان و عروس‌بران است. در مراسم قندخوران، خانواده پسر با یک رأس گوسفند، یک گونی آرد و یک کیسه قند همراه با مقداری شیرینی، برنج و روغن حیوانی با هلهله و شادی به خانه عروس می‌روند و در آن شب افراد دو خانواده و اقوام آنها گرد هم جمع می‌شوند و شادی می‌کنند. سپس کیسه قند را باز کرده و یک نفر کله قندی بیرون می‌آورد و با قندشکن آن را نصف می‌کند. سپس نصفه بالای قند را به همراه یک ظرف برنج پخته شده و دیگر خوراکی‌های آن مجلس، روی دیس قرار داده و به خانه داماد می‌برند، زیرا داماد حق ندارد تا زمان مراسم "پاگشا" به خانه عروس برود. شب اول عروسی که به آن جاهل نشان گویند (در لهجه لری به جوان‌ها جاهل می‌گویند) شامل حنابندان غیررسمی است که کمی حنا برای سر عروس می‌برند.

رسم جهیزیه در کشورهای مختلف

زبان و گویش مردم ملایر

مردم ملایر به زبان فارسی و گویش "ملایری" تکلم می‌کنند. این گویش که اشتراکات زیادی با لهجه لری و لهجه همدانی دارد به "پارسی میانه" نزدیک است. ساکنان برخی از روستاهای ملایر به زبان‌های لری و لکی تکلم می‌کنند. "زندی"، "کردی"، "ترکی ملایری"، "کسبی" و "ننجی" از دیگر گویش‌های رایج در شهرستان ملایر است.

دین مردم ملایر

اکثریت مردم ملایر شیعه دوازده‌امامی هستند و اقلیت بسیار محدودی یهودی مذهب نیز در این شهرستان سکونت دارند. چهار منطقه ارمنی‌نشین و کلیساهایی نیز در ملایر وجود داشته‌است که درحال حاضر تنها ویرانه‌هایی از آنها باقی مانده است. از کلیسای مریم مقدس در منطقه اناوش، کلیسای استپانوس مقدس در قاسم‌آباد، کلیسای سرکیس مقدس در ملایر و کلیسای مریم مقدس در شروین بقایایی مانده است.

جشنواره مبلمان ملایر

ملایر با بیش از 1000 واحد تولیدی و بیش از 300 نمایشگاه فروش مبل، بزرگترین شهر ایران در تولید و عرضه مبل است. اصلی‌ترین صنعت ملایر، صنعت مبلمان است و افراد زیادی به شغل مبل و منبت مشغول هستند. ملایر در سال 1395 به عنوان شهر جهانی مبل و منبت ثبت شد و هر ساله به همین مناسبت در این شهر جشنواره مبلمان برگزار می‌شود. جشنواره مبل و منبت معمولا در آخرین روزهای تابستان برگزار می‌شود و تولیدکنندگان مصنوعات چوبی از نقاط مختلف ایران، در این جشنواره حضور دارند. انواع مصنوعات چوبی از قبیل مبلمان کلاسیک، مبلمان تختخواب شو و غیره در این جشنواره عرضه می‌شود.

ملایر شهر جهانی منبت و مبلمان