جاذبه‌های گردشگری خراسان جنوبی

باغ اکبریه بیرجند

عمارت و باغ اکبریه، یکی از بناهای تاریخی دوره قاجاریه در شهر بیرجند است که در میان درختان بلندقامت کاج احاطه شده و جوی‌های دائمی آن، طراوت و صدای گوش‌نوازی به فضای باغ می‌بخشد. بیشترین مساحت باغ به کشت درختان میوه، گیاهان دارویی و زینتی اختصاص یافته و زیبایی آن را دوچندان کرده است.
معماری این عمارت، تلفیقی هنرمندانه از سبک ایرانی با تأثیراتی از معماری روسی و اسلامی است که نوآوری خاصی را به نمایش می‌گذارد. در بخش‌های داخلی، تالار آیینه، گنبد کلاه‌فرنگی و تزئینات ظریف مقرنس و رسمی‌بندی دیده می‌شود که در گذشته، فضایی مناسب برای پذیرایی از مهمانان سیاسی داخلی و خارجی فراهم می‌کرد.
امروزه از این مجموعه ارزشمند به عنوان کتابخانه، موزه باستان‌شناسی و مردم‌شناسی و نیز موزه حیات وحش استفاده می‌شود. در موزه حیات وحش، نمونه‌های نادر و قابل توجهی از جانوران منطقه جنوب خراسان به نمایش گذاشته شده و موزه باستان‌شناسی و مردم‌شناسی نیز، بخشی از شیوه زندگی، آداب و رسوم و مشاغل سنتی این منطقه را معرفی می‌کند.

قلعه بیرجند

قلعه بیرجند، که به دژ بیرجند نیز شناخته می‌شود، بزرگ‌ترین اثر تاریخی این شهر و نمادی از نظام دفاعی دوران گذشته است. این دژ که در دوره صفویه ساخته شده، نقش کلیدی در تأمین امنیت و نگهبانی از منطقه داشته و نگهبانان مستقر در آن مسئولیت انتقال اخبار، پاسداری و حفاظت از شهر را بر عهده داشتند.
یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این قلعه، شبکه‌ای از راهروهای زیرزمینی است که آن را به مراکز مهم شهری مانند ارگ بهارستان، ارگ کلاه‌فرنگی و قنات قصبه متصل می‌کرد. همچنین، درون قلعه آب‌انبارها و انبارهای آذوقه جهت ذخیره‌سازی مواد غذایی تعبیه شده بود تا در مواقع هجوم دشمن، ساکنان بتوانند از طریق همان راه‌های زیرزمینی به این دژ امن پناه آورند و مقاومت کنند.

چشمه آبگرم مرتضی علی طبس

یک پایتان در آب گرم و پای دیگر در آب خنک!

چشمه آب گرم مرتضی علی، پدیده‌ای طبیعی و خارق‌العاده در دل کویر ایران، در نزدیکی شهر طبس واقع شده است. این چشمه با وجود جوشش آب‌های گرم و سرد در کنار یکدیگر، منظره‌ای کم‌نظیر و شگفت‌انگیز آفریده است.
در حالی که آب کف رودخانه سرد می‌باشد، آب گرم از دیواره سمت راست به درون رودخانه می‌ریزد و اختلاف دمایی ایجاد می‌کند که گاه به حدود ۱۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد. به‌دلیل غلظت بیشتر و ساختار متفاوت آب گرم، این دو جریان تا مسافتی نزدیک به ۳۰۰ متر در بستر رودخانه پیش می‌روند، بی‌آنکه کاملاً در هم بیامیزند و همچنان قابل تشخیص از یکدیگر باقی می‌مانند. این ویژگی سبب می‌شود تا هنگام ایستادن در رودخانه، یکی از پاها در آب گرم و دیگری در آب خنک قرار گیرد؛ تجربه‌ای حیرت‌انگیز و به یادماندنی.
یکی از انگیزه‌های اصلی گردشگران برای بازدید از این چشمه، خواص درمانی آن است که به واسطه مواد معدنی و املاح گوناگون، می‌تواند در بهبود برخی از بیماری‌ها مؤثر باشد.
در باور محلی، داستانی معنوی بر این مکان سایه افکنده است: گفته می‌شود روزی حضرت علی (ع) از این منطقه عبور می‌کردند و به فرمان الهی، کوه شکافته شد و چشمه‌ای جاری گشت تا فرشتگان از آب پاک آن برای غسل دادن ایشان بهره ببرند. به همین سبب، این چشمه به نام حمام مرتضی علی نیز شناخته می‌شود و برای مردم از جایگاهی احترام‌برانگیز برخوردار است.

طاق شاه عباسی طبس

قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین سد قوسی جهان

طاق شاه عباسی طبس، یکی از شگفت‌انگیزترین دستاوردهای مهندسی ایران، قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین سد قوسی جهان در عصر خود به‌شمار می‌رود. این سد با ارتفاع ۶۰ متری و عرض تاجی معادل تنها ۱ متر، عنوان نازک‌ترین سد جهان را نیز در اختیار دارد و برای مدت ۵۵۰ سال بلندترین سد جهان باقی ماند.
این سازهٔ تاریخی با بیش از ۷۰۰ سال قدمت، مربوط به دوران صفویه بوده و در نزدیکی چشمه آب گرم مرتضی علی در طبس قرار گرفته است. بر روی سنگ‌های این طاق، نگاره‌هایی همچون نقوش بزکوهی به چشم می‌خورد که به‌عنوان نمادهایی برای درخواست فراوانی آب، برکت و زایندگی در فرهنگ ایرانی حکاکی شده‌اند.
نبوغ و دقت مهندسان ایرانی در طراحی این سد چنان است که با توجه به موقعیت دقیق خروجی آن، هیچ رسوبی در پشت سد انباشته نمی‌شود. این ویژگی منحصربه‌فرد باعث شده تا انتظار رود این سازهٔ بی‌نظیر برای هزاران سال دیگر، بدون نیاز به تعمیر و نگهداری خاص، به حیات کاربری خود ادامه دهد.

قلعه فورگ بیرجند

قلعه فورگ، یکی از باشکوه‌ترین آثار تاریخی خراسان جنوبی، در روستایی به همین نام و در ۱۰ کیلومتری جنوب شهر اسدیه واقع شده است. این قلعه نظامی-حکومتی متعلق به دوران افشاریه است که تا دوره قاجار مورد استفاده بود. قلعه با مساحت حدود ۹۲۰۰ متر مربع، بر روی صخره‌ای مرتفع و با پلانی نامنظم منطبق بر شیب طبیعی کوه ساخته شده است. مصالح به کار رفته سنگ، خشت و ملات گل است و دیوارهایی به قطر ۳ تا ۴ متر، برج‌های دیده‌بانی، کنگره‌ها و روزنه‌های دفاعی از ویژگی‌های آن است. ورودی اصلی در پایین‌ترین نقطه حصار شرقی قرار دارد.
فضای داخلی در سه بخش اصلی سازمان یافته: محل زندگی خدمه و انبار آذوقه، محل استقرار نظامیان و بخش حاکم‌نشین. از قسمت‌های دیدنی آن می‌توان به برج دیده‌بانی، اصطبل، شاه‌نشین و زندان با دیوارهای قطور اشاره کرد. یافته‌های باستان‌شناسی از استقرار قدیمی‌تر (دوره‌های سلجوقی و تیموری) حکایت دارد و این قلعه پس از الموت، از مهم‌ترین دژهای اسماعیلیه محسوب می‌شود. امروزه بافت پلکانی روستای فورگ با کوچه‌های تنگ و ساباط‌های متعدد، پیرامون آن شکل گرفته است.
این دژ با چشم‌اندازی خیره‌کننده بر روستا و باغ‌های زرشک، منظره‌ای تماشایی به‌ویژه در غروب دارد. بازدید از آن نیازمند طی کردن یک مسیر شیب‌دار و پیاده‌روی است. قلعه فورگ که همواره عامل جذب گردشگر بوده، در حال مرمت است و امید می‌رود با حفظ اصالت، مورد توجه و حفاظت بیشتری قرار گیرد.

آسیاب بادی نهبندان

آسیاب‌های خوانشرف در روستای خوانشرف از توابع شهرستان نهبندان و در دو طبقه بنا شده‌اند. طبقه بالا به بزرگ‌ترین سنگ‌های آسیاب اختصاص داشته و طبقه همکف شامل انبارهایی برای نگهداری گندم و آرد بوده است. معماری این آسیاب‌ها بر اساس طرح آسیاب‌های سیستان طراحی شده و به دلیل کاربرد کاملاً کاربردی‌شان، فاقد هرگونه تزیینات و بسیار ساده هستند.
منطقه سیستان و خراسان جنوبی که محل وزش بادهای معروف ۱۲۰ روزه است، یکی از مناسب‌ترین نقاط برای بهره‌گیری از انرژی باد به‌شمار می‌رود. به همین دلیل می‌توان در نواحی مختلف آن شاهد تجمع آسیاب‌های بادی بود. این آسیاب‌ها غالباً در مجاورت یکدیگر و به صورت متصل ساخته می‌شدند تا مقاومت بیشتری در برابر توفان‌های منطقه داشته باشند. یکی از نکات قابل توجه در معماری آن‌ها، قرارگیری درب ورودی در پشت جهت وزش باد است که نشان‌دهنده دقت و ظرافت در طراحی این سازه‌های خاص است.
ساخت این آسیاب‌ها به دوره قاجار بازمی‌گردد و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌اند. امروزه این آسیاب‌ها دیگر مورد استفاده عملی مردم نیستند و برخی از آن‌ها در گذر زمان به ویرانه‌هایی از خشت و گل تبدیل شده‌اند، اما به عنوان جاذبه‌ای تاریخی پذیرای گردشگران داخلی و خارجی هستند.

بیابان سه قلعه سرایان

کویر سه قلعه در استان خراسان جنوبی و نزدیکی شهر سرایان، با ترکیبی از چشم‌اندازهای بکر کویری و آسمان تاریک بی‌نظیرش، یکی از مقاصد استثنایی طبیعت‌گردی و نجوم در ایران است. آسمان این منطقه با حد قدر ۷٫۲، تاریک‌ترین آسمان کشور و خاورمیانه شناخته می‌شود و شرایط ایده‌آلی برای رصد ستارگان و کهکشان راه شیری فراهم می‌کند.
این کویر علاوه بر آسمان پرستاره، دارای جاذبه‌های زمینی متنوعی مانند تپه‌های ماسه روان، دریاچه نمک و پهنه‌های شنزار است. گردشگران می‌توانند تجربه‌های گوناگونی مانند ستاره‌نگری، کمپینگ، پیاده‌روی، شترسواری و آفرود را در این محیط بیابند.

پل سنگی فارسان

غار فارسان (پل سنگی خضری) در منطقه‌ای بین شهرهای گناباد و قاین واقع شده و از دوران میان‌سنگی محل سکونت انسان بوده است. مهمترین ویژگی این غار، طاق سنگی باشکوهی است که در اثر ریزش بزرگترین دهانه غار بر جای مانده و ورودی منحصربه‌فردی را تشکیل می‌دهد.
در داخل غار، تالاری با حدود ۸ متر ارتفاع و یک حوض قدیمی متعلق به دوره سلجوقی وجود دارد. بررسی‌ها نشان‌دهنده وجود آثاری از دوره‌های پیش از تاریخ تا سلجوقی در این مکان است. بازدید از این جاذبه نیازمند نیم ساعت کوهنوردی نیمه‌سنگین و رعایت نکات ایمنی به دلیل وجود ترک‌هایی در طاق سنگی است.